ایران ، محیط زیست و سرزمینی که کمتر می‌شناسیمش

شناخت طبیعت ایران و آشنایی با کشور علاوه بر آنکه اهمیت آن را برای ما مشخص می‌کند، کمک می‌کند تا راه‌های حفاظت از آن و پایداری شرایط این زیست‌بوم را درک کنیم. نگاه ساده‌انگارانه به ما می‌گوید که فلات ایران به لحاظ طبیعی از فقیرترین مناطق کره زمین است، اما نگاه ژرفانگر به دنبال حیات در سرزمین ایران می‌رود و تلاش می‌کند تا این سرمایه زیستی را حفاظت کند.

سرمایه‌های طبیعی سرزمین ایران

سرزمین ایران در یک موقعیت جغرافیایی منحصر بفرد قرار دارد. ذهنیت عمومی این است که این پهنه وسیع جغرافیایی که بخش عمده‌ای از آن در انحصار بیابان‌‌ها و خشکی‌هاست، میزبان گونه‌های محدودی است که عمده آن‌ها نیز در حال از بین رفتن است و این زیست‌بوم ارزش قابل توجهی ندارد. این نگاه بیشتر وابسته به شرایط اقلیمی بخش زیادی از این سرزمین و عدم دسترسی به اطلاعات است.

ایران با توجه به موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد خود و برخورداری از شرایط مختلف آب‌وهوایی و سرزمینی، میزبان گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری است که برخی از آن‌ها به عنوان گونه‌های اندمیک ایران شناخته می‌شوند و در هیچ جای دیگری نمونه‌ آن‌ها یافت نمی‌شود. حتی در مناطق گرم و خشک نیز این گونه‌ها زندگی می‌کنند و بخشی از سرمایه طبیعی این سرزمین هستند.

آشنایی با آب‌وهوای کشور ایران

به‌طور معمول ایران کشوری خشک و نیمه‌خشک با میانگین بارش ۲۵۰ میلیمتر در سال است. در حالیکه میانگین بارش خشکی‌ها در دنیا ۳ برابر ایران یعنی ۷۵۰ میلیمتر است و دلیل این موضوع قرارگیری ایران بر روی کمربند خشک و بیابانی (عرض جغرافیایی ۲۵ تا ۴۰ درجه نیمکره شمالی، جایی که اکثر بیابان‌های دنیا در آن قرار دارد.) است. ارتفاعات پیرامونی سرزمین ایران، مهمترین مانع ورود توده‌های مرطوب شمالی و غربی است که به همین سبب درون و بیرون این ارتفاعات تنوع اقلیمی متفاوتی شکل گرفته است.

اما برخلاف تصوری که برخی آن را تبلیغ می‌کنند، دانشمندان معتقدند که اگر همین ارتفاعات وجود نداشتند، بیابان‌های ایران گسترده‌تر می‌شدند و با پیشروی و توسعه خود تمام این پهنه سرزمینی را منطقه بیابانی تشکیل می‌کردند.

آشنایی با ژئومورفولوژی در ایران

گستره سرزمینی ایران به لحاظ ژئومورفولوژیکی (دانش شناسایی ناهمواری‌های زمین) به چهار طبقه ارتفاعی با خصوصیت‌های متنوع قابل تجزیه و تحلیل است.

اول، قله‌ها و کوه‌های مرتفع با فعالیت یخچالی و فرایندهای هوازدگی فیزیکی (فرسایش)، دوم، ارتفاعات جنب‌آلپی با فعالیت‌های جنب یخچالی و فرایندهای فرسایش رودخانه‌ای، سوم، شکل‌زایی آبی و گاه بادی در کوهپایه‌ها و دشت‌سرها و چهارم، غلبه عوامل شکل‌زایی بادی مشخصاً در اراضی گرم و خشک ریزدانه و کویر یا بیابان غالب.

هیدرولوژی بخشی مهم در آشنایی با کشور ایران

به لحاظ هیدرولوژی (دانش شناسایی آب) فلات ایران تنها در معدود حوضه‌های آبریز خلیج فارس، دریای عمان و خزر به جریان آب‌های آزاد متصل است و در سایر حوضه‌های آبخیز شرایط بسته غالب است و آب غیر از سهمی که به زیر زمین نفوذ می‌کند در اراضی پست فاقد زهکشی انتهای آبخیزها به صورت دریاچه، تالاب و پلایا و اغلب به صورت شوره‌زار مرطوب برای مدتی تجمع می‌کند. این سازماندهی به احداث سازه‌های آبی (سدها) و تخصیص اشتباه منابع آب مختل شده و شرایط غیرقابل جبرانی برای آن بوجود آمده است.

تنوع زیستی 

مناطق و شرایط مختلف فلات ایران که بخشی از آن را مورد اشاره قرار دادیم سبب شده است که شرایط ویژه‌ای برای گونه‌های زیستی بوجود آید. ارتفاعات مختلف، شرایط آب‌وهوایی متنوع و هیدرولوژی متفاوت در کنار راه ارتباطی مناطق مختلف با یکدیگر و در مواردی صعب‌العبور بودن مناطق موجب تنوع زیستی و تفاوت گونه‌ها در بخش‌های مختلف فلات ایران است.

تا کنون بیش از ۱۶۷ خانواده گیاهی (برابر با کل خانواده‌های گیاهی شناخته شده در قاره اروپا) در ایران شناخته شده است. ۷۵۷۶ گونه‌ و زیرگونه گیاهی در ایران زندگی می‌کنند که از این تعداد ۱۸۱۰ گونه انحصاری (بومی) هستند که این تعداد گونه نزدیک به تعداد کل گونه‌های اروپا است.

به همان اندازه‌ی تنوع گونه‌های گیاهی، جانواران نیز در سرزمین ایران تنوع و غنای بالایی دارند که از گیاهان به‌عنوان زیستگاه و غذا استفاده می‌کنند. تنوع جانوران ایران شامل گونه‌های بسیاری از حیات‌وحش مناطق اروپایی، آسیایی، آفریقایی و خاص ایرانی است که شامل حدود ۱۶۰ گونه پستاندار، ۵۰۰ گونه خزنده و ۲۷۰ گونه ماهی تاکنون شناسایی شده است.

جغرافیای گیاهی 

در ادامه بحث آشنایی با کشور ایران باید بگویم که از نظر جغرافیای گیاهی فلات ایران در محل تلاقی ۵ منطقه ژئوبوتانیک قرار دارد که با مطالعه آنها می‌توان ۵ ناحیه زیستی را در این سرزمین معرفی کرد. منطقه خزری با پوشش جنگلی پهن‌برگ مشابه اروپا سیبری که به جا مانده از دوره ترشیاری هستند که عصر یخبندان را پشت سر گذاشته و گونه‌های رلیک (تاریخی) نامیده می‌شوند توسکا، انجیلی، ممرز، راش و سرخدار از مهمترین و قدیمی‌ترین گونه‌های این ناحیه هستند.

فلات مرکزی که از محدوده‌های گونه‌زایی است، شامل دو بخش کوهستانی و دشتی-بیابانی که در ارتفاعات آن جنگل‌های باز ارس با انواع درختچه‌های پسته، بادام و زرشک مشاهده می‌شود و در منطقه دشتی-بیابانی مراتع بالشتکی گون و درمنه وجود دارد و در دره‌ها نیز ترکیب گونه‌های طبیعی و انسان‌کاشت (درختان میوه، گردو، انار به همراه سپیدار، بید و گز) زندگی می‌کند.

منطقه زاگرس رویشگاه جنگل‌های پهن‌برگ و مقاوم به سرما و خشکی بلوط ایرانی (جنگل‌های استپی پسته، بادام و گلابی) است. ارتفاعات زاگرس نیز از مراکز اندمیسم ایران است که در دوره‌های مختلف بیش از حد برداشت شده‌اند.

سواحل جنوبی با پوشش گیاهی غالب درختان کهور، کرت و کنار به صورت ساوانا و تنک است. گونه‌های خاص و باارزشی همچون حرا و چندل به همراه اجتماعات داز (نوعی خرمای وحشی) به همراه بقایای انار شیطان، کهور، کنار دارای ارزش اکولوژیکی و حفاظتی ویژه است.

رویشگاه‌های فاقد پهنه و ایالت خاص نیز آخرین ناحیه زیستی سرزمین ایران هستند که گونه‌های رودکناری، تالاب‌ها و دریاچه‌های شور و شیرین در سراسر ایران، آن را تشکیل می‌دهند.

اهمیت حفاظت از سرمایه زیستی سرزمین ایران

پس از آشنایی با کشورمان ایران و با توجه به تصویر کلی‌ای که از تنوع زیستی و وضعیت اکولوژیکی ایران ترسیم کردیم، بر اهمیت حفاظت از این سرمایه زیستی بیش از گذشته می‌توانیم تأکید کنیم. باید خود را در قبال طبیعت سرزمین‌مان مسئول بدانیم و از تخریب آن جلوگیری کنیم.

پرونده محیط زیست ما را از اینجا دنبال کنید.

“لطفاً به این یادداشت امتیاز دهید”